Zoals alle dieren kunnen vogels aan allerlei ziektes lijden, de meeste daarvan zijn specifiek voor vogels, enkele komen ook bij andere dieren voor, inclusief de mens. Bij twee daarvan behoren ringers zeker tot de risicogroep: Papegaaienziekte (Ornithosa / Psittacose) en de ziekte van Lyme.

Ornithose / psittacose

Ook wel bekend als de 'papegaaienziekte'. Deze ziekte, een vorm van longontsteking, wordt meestal geassocieerd met (geïmporteerde) kooivogels, maar kan bij veel in het wild levende vogels voorkomen. De besmetting van de mens geschiedt door inademing van (door vogelexcreta) geïnfecteerde stofdeeltjes, zelden van mens tot mens. Incubatie: een tot twee weken, sommige mensen zijn wel geïnfecteerd maar worden niet ziek. Symptomen: plotselinge (hoge) koorts, hoofdpijn, hoesten, weinig sputum, spierpijn, beeld van influenza. Therapie: tetracycline. (Bron: Jongkees L.B.W. & J. Vandenbroucke 1975. Codex Medicus. Amsterdam. Zesde druk. ISBN 90-10-10542-3).
De ziekte mag absoluut niet worden onderschat. Het Vogeltrekstation zijn een paar gevallen bekend waarbij de koorts zo snel toenam en zo hoog werd, dat de patiënt (een ringer dus) niet meer in staat was de behandelende geneesheer te vertellen dat hij regelmatig vogels in de hand heeft. De ziekte komt heel weinig voor dus een huisarts zal niet snel aan papegaaienziekte denken ! Het verdient aanbeveling een medisch paspoort bij zich te hebben waarin op die mogelijkheid wordt gewezen.

Lyme

Een andere ziekte, waarbij ringers zeker tot de risicogroep behoren, is de ziekte van Lyme. Het onderstaande is, met toestemming, overgenomen van de Arbo Management Groep te Utrecht. In de loop van de tijd is dit aangepast met actuele informatie. Er is ook een pdf met een samenvatting van de informatie omtrent teken en de ziekte van Lyme.

De teek: een parasiet

Teken zijn parasieten. Ze bijten zich vast in de huid van een gastheer om bloed te zuigen. Zowel dieren als mensen zijn gastheer voor teken. Vanuit de vacht van dieren komen teken in struiken en bomen terecht. En via die struiken en bomen bij de mens. Misschien ook bij u. Via het opgezogen bloed kunnen teken besmet zijn met bacteriën en virussen, die ze via hun beet overdragen aan hun volgende gastheer. Bij dieren zijn de ziekteverschijnselen meestal niet duidelijk vast te stellen. Mensen kunnen niet worden besmet door geïnfecteerde dieren, alleen door een rechtstreekse tekenbeet. De teek genaamd Ixodus ricinus kan de ziekte van Lyme overbrengen. Het is een infectieziekte veroorzaakt door de spirocheet Borrelia burgdorferi.


Van links naar rechts: larve, nimf, mannetje, vrouwtje (foto: Fedor Gassner).

Waar en wanneer

Teken worden overal in Nederland gevonden; ze leven in vochtige gebieden in struik- en grasgewassen tot op ca. 1.5 meter hoogte. In Nederland zijn teken actief, afhankelijk van de buitentemperatuur, van maart (in milde winters van februari) tot oktober/november. Er zijn twee activiteitspieken: de belangrijkste is in het voorjaar (mei) en een tweede piek volgt in het najaar (september). In 2001 consulteerden 65.000 patiënten in Nederland hun huisarts vanwege een tekenbeet. Bij naar schatting 13.000 patiënten werd erythema migrans (EM) vastgesteld (RIVM gegevens). De meest voorkomende manifestaties op moment van presentatie zijn: erythema migrans (77%), neuroborreliose (16%), artritis (7%), acrodermatitis chronica atroficans (3%) en lymfocytoom (3%) (Gebaseerd op Zweedsonderzoek bij 1471 patiënten, 1995).

Geen echte beet

Eigenlijk is een tekenbeet geen beet. Een teek hecht zich aan de huid en zuigt zich via een snuitvormig orgaan vol bloed. Zo komen de eventuele bacteriën en virussen die zich in het lichaam van de teek bevinden in contact met het bloed van de 'gastheer'. Dat gebeurt niet meteen. De teek neemt er de tijd voor om zich vol bloed te zuigen, De kans op overdracht van een eventuele besmetting wordt groter naarmate de teek langer bezig is met bloed zuigen.

Hoe voorkomt u een tekenbeet?

Het is niet eenvoudig om te voorkomen dat u een tekenbeet oploopt en zo besmet raakt met een virus of bacterie. Zeker niet als u veel tijd doorbrengt in een beboste omgeving. U kunt moeilijk van boven tot onder ingepakt rondlopen. Toch moet u het vooral van uw kleding hebben als u een tekenbeet wilt voorkomen. Draag dan bij voorkeur broeken met lange pijpen, overhemden en truien met lange mouwen. Bovendien moet die kleding goed sluitend zijn. Want teken hebben de nare gewoonte om door de kleinste openingen naar binnen te kruipen. Dus broekspijpen in laarzen of sokken. Overhemd en shirt in de broek, Zet iets op uw hoofd en trek handschoenen aan, zeker als u gaat werken in het bos.

Een teek verwijderen

Het is altijd verstandig om goed te kijken of u ergens op uw lichaam teken heeft nadat u in het bos bent geweest. Let daarbij vooral op knieholtes, liezen, de haargrens en de haardos - dat zijn de favoriete plekjes van teken. Zeker in je haar bestaat de kans dat een teek uren lang kan verblijven zonder opgemerkt te worden. Hoe korter een teek blijft zitten, hoe kleiner de kans op besmetting is. Daarom is het belangrijk om teken snel te verwijderen. Soms laten teken al los als u een heet bad of een hete douche neemt. Maar meestal moet u enige handgrepen verrichten. Pak de teek tussen duim en wijsvinger beet en trek hem voorzichtig van uw huid, zodat de kop niet achterblijft. U kunt ook een pincet gebruiken of de speciale Tick Remover die u kunt kopen bij drogist of apotheek. Desinfecteer na afloop het wondje met jodium. Geen olie, sigaretten, alcohol of nagellak op de vastgebeten teek aanbrengen! De teek loost dan zijn darminhoud en speeksel in het bijtwondje, zodat de kans op infectie juist toeneemt.

  • Neem het pincet tussen duim en wijsvinger en druk het open
  • Zet het geopende pincet over de kop van de teek, zo dicht mogelijk op de huid
  • Sluit het pincet langzaam om de kop. Zorg ervoor dat het volgezogen lijf er niet tussen komt
  • Draai het dichtgeknepen pincet voorzichtig een kleine slag links- en rechtsom, waardoor de teek gedeeltelijk loskomt en trek de teek van de huid

Voor een goede weergave van hoe u een teek met pincet kunt verwijderen, zie hier.

Na een beet: let op rode (ringvormige) vlek en op jeuk

Bent u door een teek gebeten, noteer dan de datum waarop u gebeten bent en bewaar deze notitie zorgvuldig. Let ook op lichamelijke verschijnselen die op Lyme-ziekte kunnen wijzen, te beginnen met een rode, vaak ringvormige huiduitslag rond de tekenbeet, die in de eerste weken of maanden na de beet optreedt. Maar pas op, die rode vlek komt er niet altijd! Sommige mensen merken na een beet een kenmerkende jeuk. 

Lyme-ziekte

Lyme-ziekte is ontdekt in het plaatsje Lyme in Connecticut (VS), dat midden in de bossen ligt. In 1975 brak daar een epidemie uit van gewrichtsaandoeningen. Na intensief onderzoek in de Verenigde Staten en Europa bleek dat een bacterie (Borrelia burgdorferi) deze Lyme-ziekte veroorzaakte. Bij recent onderzoek valt ook val de naam van Borrelia anserina. Ook ontdekte men dat die bacterie alleen door teken en door geen enkele andere insectensoort wordt overgedragen.

Verschijnselen van de Lyme-ziekte

Vooral de latere verschijnselen van Lyme-ziekte lijken op verschijnselen van heel andere ziekten. Dit kan uw behandelende arts op een dwaalspoor brengen. Daarom moet u de arts altijd laten weten dat u gebeten bent door een teek.

Lyme-ziekte kent drie opeenvolgende stadia. Elk stadium laat zich goed en vrijwel altijd met succes behandelen. De moeilijkheid bij Lyme-ziekte is, dat er gevallen bekend zijn waarbij het eerste en/of tweede stadium overgeslagen lijken te zijn en de patiënten alleen de latere verschijnselen lijkt te hebben. Het is dus zaak na een tekenbeet alert te zijn.  

Het eerste stadium

Na drie tot dertig dagen vormt zich rond de tekenbeet een rode vlek. Die vlek breidt zich langzaam uit en neemt vaak in het midden weer de gewone huidskleur aan, zodat er een rode, ringvormige huiduitslag te zien is. De ring kan wel enkele tientallen centimeters in doorsnee worden. Daarnaast kunt u zich grieperig voelen en klachten hebben zoals hoofdpijn, koorts en vermoeidheid.

 

Rode vlekken worden zichtbaar na een tekenbeet

Het tweede stadium

Enkele weken of maanden na de besmette tekenbeet of de huiduitslag kunt u langdurig last krijgen van beslist niet alledaagse klachten, zoals heftige uitstralende pijn in armen of benen, aangezichtsverlamming waardoor het ooglid niet sluit en de mondhoek hangt, dubbelzien en /of hoofdpijn. Andere verschijnselen in dit stadium zijn opgezwollen en pijnlijke gewrichten. Aandoeningen van het hart zijn zeldzaam bij de Lyme-ziekte; als ze optreden, uiten ze zich als hartritmestoornissen, een trage polsslag of de neiging om flauw te vallen.

Het derde stadium

In het derde stadium krijgt u steeds vaker last van de verschijnselen van het tweede stadium. Het gaat dan meestal om gewrichtsaandoeningen met ernstige neurologische klachten, zoals loop- en oriëntatiestoornissen. Dit kan maanden tot jaren na de tekenbeet zijn! In dit stadium kan er ook een huidaandoening optreden aan handen, onderarmen, onderbenen en /of voeten. De huid is dan donkerrood tot paars verkleurd.

Antistoffen

Mensen die door besmette teken zijn gebeten en geïnfecteerd, kunnen antistoffen ontwikkelen. Het lichaam probeert hiermee de bacterie onschadelijk te maken. Uit onderzoek blijkt dat er veel meer mensen zijn met deze antistoffen, dan mensen met de verschijnselen van Lyme-ziekte. Als u door een teek besmet bent, is het dus maar zeer de vraag of u ook ziek wordt. Aan de andere kant biedt het hebben van antistoffen beslist geen bescherming tegen Lyme-ziekte. En het is nog onbekend hoe lang de antistoffen in het bloed blijven.

Onderzoek

Denken u en uw behandelend arts aan Lyme-ziekte, dan kan de combinatie van lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek uitsluitsel geven. Bloedonderzoek geeft alleen aan of er antistoffen aanwezig zijn. In het vroege stadium zijn die antistoffen er vaak nog niet; het kan soms wel maanden duren voordat het lichaam antistoffen ontwikkelt. Sommige lymepatiënten ontwikkelen zelfs nooit antistoffen. Maar zij hebben wel de ziekteverschijnselen. Vandaar dat het soms moeilijk is vast te stellen of iemand Lyme-ziekte heeft. Alleen de combinatie van ziekteverschijnselen en bloedonderzoek geven zekerheid.

Onderzoek vooraf

Het heeft bij Lyme-ziekte weinig zin om vooraf te onderzoeken, zoals door regelmatig bloed te prikken. De aanwezigheid van antistoffen in het bloed, zegt immers niets over de kans dat u Lyme-ziekte zult ontwikkelen. Zekerheid is dus niet te geven. De beste vorm van onderzoek is na een tekenbeet uw lichaam goed in de gaten te houden. En bij elke klacht die maar even op Lyme-ziekte wijst, contact op te nemen met uw huisarts. Neem dan deze tekst mee, want ook bij artsen is Lyme-ziekte nog betrekkelijk onbekend.

Behandeling, preventief inenten

Tegen Lyme-ziekte bestaat (nog) geen vaccin, dus preventief inenten heeft geen zin, maar de ziekte is wel goed te behandelen en genezen. Preventief inenten heeft men in de USA wel gedaan, maar de bijwerkingen waren van dien aard dat men daarmee is gestopt. Lyme-ziekte wordt behandeld met antibiotica, oraal of intraveneus. Welk antibioticum dat is en hoe de arts het toedient, hangt af van de ziekteverschijnselen. De behandeling is vrijwel altijd effectief in ieder stadium van de ziekte. Maar laat u zich vooral zo snel mogelijk behandelen!

Na genezing NIET immuun

Na meer of mindere genezing bent u niet immuun voor Lyme-ziekte! U kunt opnieuw besmet raken door een volgende tekenbeet. En daar zijn een aantal voorbeelden van bekend in de ringerswereld !

Laat je niet gek maken

Tot slot: laat u niet gek maken want:

  • Niet elke tekenbeet is besmettelijk
  • Een besmette tekenbeet veroorzaakt niet altijd een infectie
  • Als u geïnfecteerd bent, hoeft u nog niet ziek te worden
  • Wordt u wel ziek, en krijgt u dus wel Lyme-ziekte, dan is die doorgaans heel goed te behandelen. Zeker als u er vlot bij bent!

Meer informatie

Wilt u meer weten over de Lyme-ziekte:

  • Vraag uw huisarts
  • Neem contact op met het hoofdkantoor van de Stichting Samenwerkende Artsen- en Adviesorganisaties in de Gezondheidszorg (SAAG), telefoon 0299 - 66 00 68. Die hebben ook een website
  • Neem contact op met de Lyme-patiënten-vereniging, tel. 0900-210 00 22. Op hun website.  staan ook een aantal links naar websites waar meer informatie gevonden kan worden
  • Gratis folder is aan te vragen bij het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, afdeling Publieksvoorlichting, tel. 070-340 78 90, of via hun website
  • Een internetsite met zeer uitgebreide informatie over de ziekte van lyme, teken, etc. Kijk voor meer informatie op hun website
  • Edlow J.A. 2004. Bull's eye. Unraveling the Medical Mystery of Lyme Disease. New Haven and London, Yale University Press. ISBN 0-300-10370-0. Het boek staat op het Vogeltrekstation in de kast en u kunt het komen inzien.

Maatregelen ter voorkoming

Het verdient aanbeveling een aantal 'common-sense' hygiëne maatregelen in acht te nemen:

  • Regelmatig handen wassen met (desinfecterende) zeep, zeker voor u etenswaren aanpakt
  • Houdt vogel-bewaar-zakjes schoon en neem ze niet in de mond als u b.v. een vogel uit het net haalt
  • Vogel-bewaar-zakjes buiten uitkloppen, binnenshuis kunnen vogelexcreta nog maandenlang aan de stofzuiger ontkomen
  • Vermijd contact met hoog struikgewas (struiken, gras, brandnetels)
  • Kleding: draag een shirt/trui met nauw sluitende hals, draag dichte schoenen, een lange broek en stop de broekspijpen in de sokken en draag een hoofddeksel
  • Controleer je lichaam (liezen, oksels, buik, enkels) op teken, onder de douche is een prima gelegenheid

Nieuwste ontwikkelingen

Zeker... onderstaande is reclame, maar zo'n ontwikkeling verdient wel om in de gaten te worden gehouden:

  • Gebeten door een teek? Was de teek besmet met Lyme? Rechtstreeks onderzoek op de teek met de laatste DNA technieken geeft nu razendsnel het antwoord. In samenwerking met de fabrikant van de bekende TRIX lassopincet (de veilige tekenverwijderaar met de lus), heeft een in genetisch onderzoek gespecialiseerd Zweeds laboratorium een geautomatiseerde DNA methode ontwikkeld. De TIC methode analyseert razendsnel grote hoeveelheden teken op de aanwezigheid van de bacterie (borrelia burgdorferi) die verantwoordelijk is voor de oprukkende ziekte van Lyme. Maar liefst gemiddeld 30 % van de teken is al drager van de gevreesde bacterie. In Nederland en België doen naar een voorzichtige schatting tienduizenden mensen per jaar een besmetting op. Ook veel huisdieren zijn geïnfecteerd. De nieuwe TIC methode stelt artsen en specialisten beter in staat te diagnosticeren, de waarschijnlijkheid van een besmetting te bepalen en veel sneller een gericht behandelplan op te stellen voor mens en dier. Dit scheelt veel ellende, tijd en geld. Voor overheden, organisaties, natuurbeheerders en wetenschappers biedt de TIC methode de mogelijkheid om snel en op ieder gewenst moment de graad van besmetting in een bepaald gebied in kaart te brengen. In verband met werkzaamheden, oefeningen, buitensport en natuurlijk het toerisme, kan nu in en voor bepaalde gebieden gewaarschuwd (zoals bijv. ook bij zwemwater) worden en preventieve maatregelen worden aanbevolen. Waarom is de diagnose van de ziekte van Lyme zo problematisch ? De typische rode kring rondom de beet die het bewijs vormt voor een besmetting komt maar in ca. 50 % van de gevallen voor. Men beperkt zich hoofdzakelijk tot meerdere weken durende bloedproeven die antistoffen moeten aantonen. Inherent aan deze serologische testen zijn de in een hoog percentage voorkomende fout/negatieve uitslagen. I.v.m. het bovenstaande en omdat direct onderzoek op de teek veelal ontbreekt, worden er in heel veel gevallen onnodige en dure onderzoeken op mogelijke andere ziekten met vergelijkbare symptomen uitgevoerd. Des te langer de bacterie zijn gang kan gaan, des te erger de ziekteverschijnselen worden en des te moeilijker de genezing is. De consument komt in het bezit van de TIC test bij aankoop van de bekende Trix lasso-pincet die verkrijgbaar is bij drogisterijen, apotheken,huis- en dierenartsen als ook dierenspeciaalzaken en buitensportwinkels. In de verpakking wordt een opdrachtformulier met een uniek nummer en een buisje meegeleverd waarin één of meerdere teken kunnen worden gedaan. U doet het buisje en formulier op de post en de uitslag is na een paar dagen al op Internet te zien. Per post kan ook, maar is duurder en minder snel. Afgezien van de snelheid zijn de kosten van € 38,-- in vergelijking met andere testen zeer laag. Bovendien kan veel tijdverlies en alle ellende van onnodige medische onderzoeken voorkomen worden.Voor meerdere teken uit onderzoeksgebieden is de prijs op aanvraag.

    Nadere info: Coda producten B.V. tel. 0548-52 02 00; fax 0548-54 57 57; email: info@codaproducts.com; www.codaproducts.com

Samenvatting

Het is waar: (a) niet elke tekenbeet is besmettelijk; (b) een besmette tekenbeet veroorzaakt niet altijd een infectie; (c) als u geïnfecteerd bent, hoeft u nog niet ziek te worden en (d) wordt u wel ziek, en krijgt u dus wel Lyme-ziekte, dan is die doorgaans heel goed te behandelen, zeker als u er vlot bij bent!

MAAR PAS OP! Eén beet kan genoeg zijn en het grote gevaar is dat een tekenbeet niet wordt opgemerkt en de geringe verschijnselen in het begin over het hoofd worden gezien, het is een "sluipende" ziekte. Als de ziekte slecht, te laat of niet behandeld wordt zijn de gevolgen "niet leuk". U kunt dan herhaald, langdurig en ernstig ziek worden, zoals een paar ringers al hebben ervaren. In het uiterste geval komt u in de WAO. Advies: neem een print van deze pagina mee naar uw huisarts. Controleer op tekenbeten!